Bloqa Xoş Gəlmisiniz

   Müəllifi Kərim Tahiroğlu olan bu kitab Python proqramlaşdırma dili ilə bağlı Azərbaycan dilində nəşr edilmiş ilk ədəbiyyatdır.

Book_09

   Nüfuzlu TIOBE Proqramlaşdırma İcmasının məlumatlarına görə Python hazırda dünya üzrə ilk onluqda yer alan populyar proqramlaşdırma dili sayılır. Python dili 1991-ci ildə Guido van Rossum tərəfindən işlənib hazırlanmışdır. Proqramlaşdırmanın müasir tələblərinə cavab verən bu dil universaldır. Bu gün Google, Intel, CISCO, Hewlett-Packard, Qualcomm, IBM və NASA kimi qurumlar bir çox layihələrini Python dilində işləyib hazırlayırlar. Python dili pulsuz olaraq yayılır. Bu dili öyrənmək asan və əyləncəlidir. Odur ki, Python dili nəinki peşəkar proqramçılar tərəfindən istifadə olunur, eləcə də həvəskarlar, məktəblilər də bu dilin imkanlarından geniş surətdə faydalanırlar. Əgər proqramlaşdırmaya yeni başlayırsınızsa, o zaman Python dili tam Sizə görədir.

   Sizə təqdim edilən bu kitab ali məktəb tələbələri, informatika müəllimləri, orta məktəb şagirdləri və ümumiyyətlə proqramlaşdırmanı öyrənmək istəyən hər kəs üçün nəzərdə tutulmuşdur.

   Bu bloqda isə Sizləri bir-birindən maraqlı məlumtlar, proqramlar və əlbəttə ki, dərslər gözləyir. Kitab və bloqla bağlı öz düşüncələrinizi, təklif və rəylərinizi müəlliflə bölüşə bilərsiniz. Sizə uğurlar 🙂


Sentyabr 2020 üçün TIOBE İndeksi

Sinif və nümayəndə dəyişənləri

Daha öncə qeyd etdik ki, sahələr, yəni dəyişənlər həm siniflərə, həm də nümayəndələrə aid ola bilər. Sinif daxilində, lakin metod xaricində elan olunan dəyişənlər sinif dəyişənləri, metod daxilində elan olunanlar isə nümayəndə dəyişənləridir.

Gəlin konkret misal üzərində sinif və nümayəndə dəyişənlərini nəzərdən keçirək:

class Personal(): 
    count=0
    def __init__(self, name, pos): 
        self.name = name
        self.pos = pos
        print("{0} {1} vəzifəsinə qəbul
             edildi".format(self.name, self.pos))
        Personal.count += 1

p1 = Personal("Kərim Tahiroğlu", "müdir") 
print("Personal sayı: {0}".format(Personal.count))
p2 = Personal("Murad Talıblı", "menecer") 
print("Personal sayı: {0}".format(Personal.count)) 
print()
print("Müəssisədə vəzifələr:")
print(p1.pos)
print(p2.pos)
print()
print("Müəssisənin personalı:")
print(p1.name)
print(p2.name)

Gördüyünüz kimi burada count sinif dəyişənidir və ona sinif adını (indiki halda Personal) qeyd etməklə müraciət olunur. Bu dəyişən elan olunarkən qiyməti sıfır olaraq təyin edilir, konstruktor işə düşəndə isə bir vahid artırılır. Bundan başqa biz __init__() metodu daxilində iki dənə nümayəndə dəyişənini (self.name və self.pos) elan edirik. Bu dəyişənlərin önündə self parametrinin olması onların nümayəndəyə aid olduqlarını bildirir. Konstruktorun başlığında eyni adlı name və pos parametrləri olsa da Python onları qarışdırmır, Siz də qarışdırmayın 🙂 Nümayəndə dəyişənlərinə müraciət önlərinə obyektin adı (indiki halda p1 və p2) yazılmaqla həyata keçirilir.

ascii() funksiyası

  ascii() funksiyası verilmiş obyekti (sətir, siyahı, kortej və s.) çap ediləbilən sətir şəklində qaytarır. Bu zaman qeyri-ASCII simvollar \x, \u və ya \U çıxışları vasitəsilə ekranlaşdırılır.

Funksiyanın sintaksisi aşağıdakı kimidir:

ascii(object)

   Burada object sətir, siyahı, kortej və s. tipdə ola bilər.

Aşağıda ascii() funksiyasının istifadəsi ilə bağlı nümunələr verilmişdir:

>>> print(ascii("Azərbaycan"))
'Az\u0259rbaycan'
>>> print(ascii("Odlar Yurdu"))
'Odlar Yurdu'
>>> 

   Birinci misaldaki sətirdə ə hərfi qeyri-ASCII simvol olduğuna görə u0259 ilə əvəz edilir.

__init__() metodu

   Siniflər üçün təyin edilən metodlar içərisində xüsusi əhəmiyətə malik __init__() adlı bir metod var. Bu metod sinfin nümayəndəsi (obyekt) meydana gətirildikdən sonra işə düşür. Müxtəlif növ inisiallaşdırmalar (başlanğıc qiymətlərin verilməsi və ilkin əməliyyatlar) üçün __init__() metodunun istifadəsi çox faydalıdır. Ədəbiyyatda __init__() metoduna konstruktor da deyilir.

   Aşağıdakı nümunəni nəzərdən keçirin:

class Kvadrat:
    adef="Kvadrat - bütün tərəfləri bərabər olan
         dördbucaqlıdır." 
    def __init__(self):
        print(Kvadrat.adef) 
    def k_perim(self, a):
        return 4*a
    def k_area(self, a):
        return a*a

kv = Kvadrat()

   Biz burada Kvadrat sinfini elan etdikdən sonra bu sinfin kv nümayəndəsini meydana gətiririk. Sözü gedən obyektin meydana gəlməsindən sonra da __init__() metodu işə düşür. Nəticədə bu metodda nəzərdə tutulmuş əməliyat icra olunur:

>>>
Kvadrat - bütün tərəfləri bərabər olan dördbucaqlıdır. 
>>>

   Gördüyünüz kimi burada __init__() metoduna self parametrini saymasaq heç bir arqument ötürülmür. Lakin zərurət olduqda konstruktor əlavə parametrlərlə də təyin edilə bilər:

class Kvadrat:
    adef="Kvadrat - bütün tərəfləri bərabər olan 
          dördbucaqlıdır." 
    def __init__(self, name):
        print(Kvadrat.adef)
        print("{0} kvadratı".format(name)) 
    def k_perim(self, a):
        return 4*a
    def k_area(self, a):
        return a*a

kv1 = Kvadrat("ABCD")
kv2 = Kvadrat("EFGH")

   Yuxarıdakı proqram kodunda Kvadrat sinfinin __init__() metodunu elan edərkən self ilə yanaşı name parametrini də təyin edirik. Sonra bu sinfin kv1kv2 adlı iki ayrı obyektlərini meydana gətiririk. Daha öncə obyektləri meydana gətirərkən biz arqumentlərdən istifadə etmirdik. İndi isə diqqət etdinizsə, kv1kv2 nümayəndələri üçün sinif adından sonra mötərizə daxilində arqument kimi müvafiq olaraq “ABCD”“EFGH” qiymətlərini verdik. Bu qiymətlər hər bir nümayəndə üçün __init__() metodunun name parametrinə ötürülür. Beləliklə hər bir obyektin inisiallaşdırılması zamanı konstruktora göndərilən arqumentlərdə öz qiymətləri yer alır. Onu da qeyd edək ki, __init__() metodunda istənilən sayda parametr təyin edilə bilər. Obyekt meydana gətirilərkən arqumentlərin qiymətləri ardıcıl şəkildə bu parametrlərə ötürülür. Gördüyünüz kimi __init__() metodunun tətbiqi siniflər üçün çox böyük əhəmiyət kəsb edir.

Siniflər, Obyektlər, Atrubutlar

   Bu dərsimizdə siniflər, obyektlər və atributlardan bəhs edəcəyik.

Siniflər

Siniflərin elan olunması

   Yeni bir sinif aşağıdakı kimi elan edilir:

class Sinif:
    atributlar

   Burada class açar sözü sinfi təyin etmək üçün istifadə olunur, Sinif isə bu sinfə verilən addır. Sinfin gövdəsində də atributlar, yəni sinifin sahə və metodları elan edilir.

   Gəlin ən sadə formada Kvadrat adlı yeni bir sinif meydana gətirək:

class Kvadrat:
    pass

   Biz burada sinfin gövdəsində hələ heç bir atribut elan etmirik, lakin bu bölməni boş da buraxmaq olmaz. Odur ki, burada pass operatorundan istifadə etdik. Az sonra biz Kvadrat sinfini işə yarar hala gətirəcəyik.

Obyektlər

Nümayəndənin (obyektin) meydana gətirilməsi

  İndi isə Kvadrat sinfinin kv adlı bir nümayəndəsini meydana gətirək:

kv = Kvadrat()

   Gördüyünüz kimi biz Kvadrat sinfinə mənsub kv obyektini düzəltmiş olduq. Buraya qədər izah olunanları IDLE mühitində və ya skriptdə yazaraq nəzərdən keçirin:

>>> class Kvadrat:
        pass

>>> kv = Kvadrat()
>>> type(kv)
<class '__main__.Kvadrat'>
>>> print(kv)
<__main__.Kvadrat object at 0x105600c88> 
>>>

   Yuxarıdakı proqram kodunda Kvadrat sinfi elan edildikdən sonra bu sinifdən olan kv obyekti meydana gətirilir. Bundan sonra yoxlamaq üçün həmin obyektin tipi müəyyən edilir. Ekrana onun __main__ modulunda hazırlanmış Kvadrat sinfinin bir nümayəndəsi olduğu haqda məlumat çıxır. Bundan başqa kv obyektini print() funksiyası ilə çapa verdikdə onun yaddaşdakı ünvanını da görmək mümkündür.

Atributlar

Sahə və metodlar

   Qeyd edildiyi kimi obyekt yönümlü proqramlaşdırma verilənlər və funksionallığı obyekt daxilində birləşdirməyə imkan verir. Sinif elan olunarkən biz onun atributlarını, yəni sahələr (dəyişənlər) və metodlarını (funksiyalar) da təyin edirik. Bu atributlar daha sonra həmin sinfin obyektləri (nümayəndələri) tərəfindən istifadə olunur.

Sinif dəyişəni

   Sinfin bütün nümayəndələri (obyektlər) tərəfindən paylaşılan dəyişən (sahə) sinif dəyişəni adlanır. Sinif dəyişənləri sinif daxilində, lakin sinfin metodları xaricində elan olunurlar.

Nümayəndə dəyişəni

   Metod daxilində elan olunan və yalnız cari nümayəndəyə aid olan dəyişən nümayəndə dəyişəni adlanır.

   Sahələr dəyişənlər kimi onlara qiymət mənsub edilərək elan edilirlər. Metodlar isə funksiyalar kimi təyin olunurlar. Lakin onların adi funksiyalardan fərqi ilk parametrlərinin self adlı parametr olmasıdır. Obyektlər mənsub olduqları sinfin metodlarını çağırarkən self parametrinə hər hansı bir qiymət verilmir. Bunu Python özü edir və self parametri ona müraciət edən konkret nümayəndənin (obyektin) özünü bildirir. Əslində bu parametrə başqa ad da vermək olar, lakin self hər kəs tərəfindən qəbul olunmuş bir addır və ənənəyə sadiq qalmaq məsləhət görülür.

   İndi isə gəlin Kvadrat sinfinə sahə və metodlar əlavə edərək bir az genişləndirək:

class Kvadrat:
    adef = "Kvadrat - bütün tərəfləri 
           bərabər olan dördbucaqlıdır." 
    def k_perim(self, a):
        return 4*a
    def k_area(self, a):
        return a*a 

kv = Kvadrat()

print(Kvadrat.adef)
a = int(input("Kvadratın tərəfini daxil edin: ")) 
print("Kvadratın perimetri:",kv.k_perim(a)) 
print("Kvadratın sahəsi:",kv.k_area(a))

   Gördüyünüz kimi biz əvvəlcə Kvadrat sinfini sahə və metodları ilə bərabər təyin etdik. Bundan sonra bu sinifdən olan kv nümayəndəsini meydana gətirib bu obyekt ilə sinifdəki metodları çağırdıq. Bir məqama diqqət yetirin ki, adef sahəsi burada sinif dəyişənidir. Yuxarıdakı proqram kodunu skriptdə yazıb icra edin və nəticəni nəzərdən keçirin.

   Sinifdə təyin olunan metodlara müraciəti aşağıdakı formada da həyata keçirmək olardı:

print("Kvadratın perimetri:", Kvadrat().k_perim(a))
print("Kvadratın sahəsi:", Kvadrat().k_area(a))

   Biz burada Kvadrat sinfinin metodlarını elə onun özü vasitəsilə çağırmış oluruq.

Gənc bağban

   Balaca Sabir dərslərini oxuduqdan sonra bağda babasına kömək etməyi çox sevirdi. Sabir anadan olanda babası ona öz adını qoymuşdu. Sabir baba hər zaman deyərdi ki, “Bağa baxarsan bağ olar, baxmazsan dağ olar…“.

   Baba nəvəsini kiçik olduğuna görə çox da yormazdı. Balaca Sabir dünyaya gələndə babası onun adına bir ağac əkmişdi. Nəvə böyüdükcə ağac da böyüyürdü. Odur ki, balaca Sabirin işi bağdaki həmin ağaca baxmaqdan ibarət idi.

bağ

   Balaca Sabir bilirdi ki, ağaclar nə qədər ki, kiçikdirlər, onları çox yaxşı suvarmaq lazımdır. Amma nə qədər suvarmaq lazım olduğunu bilmirdi. Ona görə də babasından soruşmaq qərarına gəldi. Babası ona izah etdi ki, suvarma suyunun miqdarı ağacdakı yarpaqların cəmi miqdarı ilə düz mütənasibdir. Ağacların yaxşı böyüməsi üçün hər ağaca onun hər yarpağına bir litr olmaqla su vermək kifayətdir.

   Xoşbəxtlikdən Sabirin ağacındakı yarpaqlar yaruslarla böyüyür, başqa sözlə, ən yuxarıdakı birinci yarusda iki yarpaq, ikincidə dörd yarpaq, sonrakında altı yarpaq və s., hər sonrakı yarusda əvvəlkindən iki yarpaq çox olmaqla yerləşir. Ən yuxarıda isə əlavə bir yarpaq böyüyür. Sizdən tələb olunan Sabirin ağacı üçün onu suvarmağa lazım olan suyun miqdarını hesablayan proqram yazmaqdır.

Giriş verilənləri

   Tək sətirdə ağacda yarusların miqdarı olan n (0n1000) ədədi verilir.

Çıxış verilənləri

  Tək sətirdə ağacı suvarmaq üçün neçə litr suyun tələb olunduğunu vermək lazımdır.

Nümunə
Giriş verilənləri Çıxış verilənləri
3 13

   Proqramı özünüz tərtib etməyə çalışın. Əgər alınmasa, aşağıdakı həll ilə tanış olun.

Screen Shot 2020-07-29 at 16.49.36

Obyekt Yönümlü Proqramlaşdırma

   Bizim bura qədər yazdığımız proqramlar funksiyalardan, yəni verilənlər üzərində manipulyasiya edən ifadələr bloklarından ibarət idi. Bu yanaşmaya prosedur yönümlü proqramlaşdırma deyilir. Lakin proqramlaşdırmada daha müasir bir paradiqma da var: obyekt yönümlü proqramlaşdırma (OYP).

Obyekt Yönümlü Proqramlaşdırma

   Bu paradiqma verilənlər və funksionallığı obyekt daxilində birləşdirməyə imkan verir. OYP-da verilənlər və onları emal edən funksiyaların bir araya gətirilərək obyekt daxilində saxlanması, eləcə də kənar müdaxilə və yanlış istifadədən qorunmasına inkapsulyasiya (encapsulation) deyilir.

   Obyekt yönümlü proqramlaşdırmanın iki əsas aspekti var – sinif (class) və obyekt (object). Sinif  mahiyyət etibarilə meydana gətirilən yeni bir tipdir, obyekt isə bu tipdən olan konkret bir nümayəndədir (instance). Bunu sadə misalla izah edək. Məsələn İNSAN sinfi bir tipdir, Hz. Adəm obyekti isə bu tipin bir nümayəndəsidir.

   Obyektlər verilənləri özlərinə aid adi dəyişənlərdə saxlayır. Obyekt və ya siniflərə aid olan dəyişənlər sahələr (fields) adlanır. Bundan başqa obyektlərin funksionallığı da ola bilər, yəni onlar funksiyalara sahib ola bilərlər. Bu cür funksiyalara metodlar deyilir. Sahə və metodlar isə bütövlükdə atributlar adlanır. Obyektə onu digər obyektlərdən fərqləndirən xüsusiyyətlərin verilməsi abstraksiya (abstraction) adlanır.

   Obyekt yönümlü proqramlaşdırmanın üstün cəhətlərindən biri də kodun çoxdəfəlik istifadəsidir. Yəni bir dəfə yazılan proqram kodu daha sonra istənilən qədər istifadə oluna bilər. Lazım gələrsə onun baza əsasında əlavələrlə təkmilləşdirilmiş yeni bir kod da hazırlamaq mümkündür. Obyekt yönümlü proqramlaşdırmada bu məqsədlə varislik (inheritance) mexanizmindən istifadə olunur.

   Varisliyi tətbiq etməklə bir sinifdən onun varislərini (xələflərini) əldə etmək mümkündür. Bu zaman yeni xələf sinfin obyektləri öz atributlarından başqa sələf sinfin atributlarına da malik olurlar. Sələf sinfin atributları xələf sinif daxilində yenidən təyin oluna bilər. Ədəbiyyatda sələf sinfə baza sinfi (base class), xələf sinfə də törəmə sinif (derived class) deyilir.

   Yuxarıda qeyd etdik ki, törəmə siniflər baza sinfinin atributlarını əxz edirlər. Adi qaydada bu mənimsəmə eynilə baş verir. Lakin ehtiyac olarsa, irsən keçən atribut varis sinif daxilində xüsusiləşdirilə bilər. Bu zaman eyni adlı bir metod baza sinfinin obyektləri üçün bir cür, törəmə siniflərin obyektləri üçün isə başqa cür realizasiya olunur. Eyni metodun ayrı-ayrı siniflərdə özünü fərqli göstərməsinə polimorfizm (polymorphism) deyilir.

Fayllar

   İndiyə qədər yazdığımız proqramlarda biz giriş verilənlərini ya proqram daxilində dəyişənlərə mənimsədərək verirdik, ya da klaviaturdan daxil edirdik. Proqramlar da öz növbəsində bu verilənləri emal edib nəticəni bizim üçün ekrana çıxarırdı. Lakin bir çox hallarda giriş və çıxış məlumatlarının fayllarda saxlanılması daha məqsədəuyğun olur. Digər proqramlaşdırma dilləri kimi Python dili də fayllarla işləməyə imkan verir.

   Fayl ilə işləməyə başlamadan öncə onu open() funksiyası ilə açmaq lazımdır:

open(fayl, rejim)

   Burada fayl açılan faylın ünvanı ilə bərabər adı və genişləməsidir. İkinci parametr olan rejim isə faylın hansı məqsədlə açıldığını bildirmək üçündür:

Rejim Təyinatı
r Fayl məlumatların oxunması məqsədilə açılır.
w Fayl məlumatların yazılması məqsədilə açılır. Əgər qeyd edilən adda fayl mövcuddursa, yeni məlumatlar yazılmadan öncə ordakı məlumatlar silinir. Fayl mövcud deyilsə, qeyd edilən adda yeni bir fayl meydana gətirilir.
a Fayl məlumatların əlavə edilməsi məqsədilə açılır. Daxil edilən məlumatlar faylın sonuna əlavə edilir.
r+ Fayl məlumatların həm oxunması, həm də yazılması məqsədilə açılır.
rb Fayl məlumatların oxunması üçün ikilik rejimdə (binary mode) açılır.
wb Fayl məlumatların yazılması üçün ikilik rejimdə (binary mode) açılır. Əgər qeyd edilən adda fayl mövcuddursa, yeni məlumatlar yazılmadan öncə ordakı məlumatlar silinir. Fayl mövcud deyilsə, qeyd edilən adda yeni bir fayl meydana gətirilir.
ab Fayl məlumatların əlavə edilməsi üçün ikilik rejimdə (binary mode) açılır. Daxil edilən məlumatlar faylın sonuna əlavə edilir.
r+b Fayl məlumatların həm oxunması, həm də yazılması üçün ikilik rejimdə (binary mode) açılır.

   Default olaraq fayllar mətn rejimində (text mode) açılır. Bu rejimdə sətrlərin fayldan oxunması və fayla yazılması müəyyən kodlaşdırma (susmaya görə UTF-8) əsasında həyata keçirilir. Əgər fayllar mətn faylları deyilsə, onları ikilik rejimdə (binary mode) açmaq (rb, wb, ab və ya r+b) lazım gəlir.

   Bu zaman oxunan və yazılan məlumatlar ikilik obyektlər olur. Faylın açılması zamanı rejim göstərilməyə də bilər. Belə olan halda rejim default olaraq r qəbul edilir.

   Mətn fayllarındakı sətirlərin sonunu bildirən simvollar müxtəlif platformalarda (əməliyyat sistemlərində) fərqli olur, məsələn, Unix-də \n, Windows-da \r\n. Mətn rejimində fayllardan məlumatlar oxunarkən bütün sətir sonları simvolları default olaraq \n simvoluna çevrilir. Fayllara məlumatların yazılması zamanı isə sətir sonunu bildirən \n simvolu yenidən hər platformaya xas sətir sonluğu simvolları ilə əvəz olunur. Sətir sonları ilə bağlı bu çevrilmələr mətn faylları üçün keçərlidir. Digər fayl tipləri ilə işləyərkən (JPEG və ya EXE kimi) ikilik rejimdən (binary mode) istifadə etməlisiniz.

   İndi isə gəlin aşağıdakı nümunəni nəzərdən keçirək:

f = open('adlar.txt', 'w')

   Əvvəlcə onu qeyd edək ki, open() funksiyasının hər iki parametri (fayl və rejim) dırnaqda (tək və ya qoşa) yazılmalıdır. Bu funksiya bizə fayl obyektini qaytarır. Bundan sonra bu obyektlə daha rahat işləmək üçün biz onu bir dəyişənə (f) mənimsədirik. İndiki halda biz adlar.txt adlı faylı w (yazma) rejimində açırıq. Bu adda fayl kompüterimizin yaddaşında olmadığına görə funksiya əvvəlcə onu meydana gətirəcək və sonra da məlumatların yazılması məqsədilə açacaq.

Robot

   Xoşbəxtlər ölkəsinin məktəbliləri heç vaxt darıxmırdılar. Çünki onların məktəblərində Robototexnika fənni tədris olunurdu. Uşaqlar dərslərdə robot düzəldir, onlara müxtəlif missiyaları yerinə yetirməyi öyrədirdilər. Hətta aşağı siniflərin şagirdləri də boş oturmurdular. Onların robotları sadə olsa da, yeriməyi bacarırdı.

Robot

   Düzdür balacaların balaca robotları hələ ki, irəli və geriyə gedə bilirdi. Amma kiçik robot mühəndisləri söz vermişdilər ki, robotlarını gələcəkdə təkmilləşdirəcəklər və onlar nəinki sağa-sola da gedəcək, eləcə də tullanmağı və qaçmağı da bacaracaqlar.

   Məktəblilər robotlarını xüsusi bir zolaq üzərində hərəkət etdirirdilər. Eni 1 olan və hər iki tərəfə uzanan zolaq 1×1 ölçülü damalara bölünmüşdür. Bu damaların birində dayanan robot (aşağıdaki şəkildə həmin robot kvadratla işarə edilmişdir) bir damadan digərinə hərəkət edə bilər.

robot_path

   Robotun yerdəyişməsi hər bir əmri latın əlifbasının 3 böyük hərfinə – L, R, S hərflərinə uyğun proqramla müəyyənləşir. L əmri icra edildikdə robot bir dama sola, R əmrində bir dama sağa hərəkət edir, S əmrində isə olduğu damada qalır.

   Proqramın icrası dedikdə orda yazılan bütün əmrlərin ardıcıl yerinə yetirilməsi başa düşülür. Sizdən tələb olunan robotun neçə müxtəlif damaya getdiyini müəyyənləşdirən proqram yazmaqdır.

Giriş verilənləri

   Giriş verilənləri robot üçün yazılmış proqram olan L, R, S simvollarından ibarət tək sətirdir. Verilmiş bu proqram 10000 -dən çox olmayan əmrdən ibarətdir.

Çıxış verilənləri

  Tək sətirdə robotun öz proqramına əsasən gəzdiyi müxtəlif damaların sayını göstərən ədədi vermək lazımdır.

Nümunə
Giriş verilənləri Çıxış verilənləri
RRSRRLRR 6

   Proqramı özünüz tərtib etməyə çalışın. Əgər alınmasa, aşağıdakı həll ilə tanış olun.

robot_program

Mənbə: https://www.e-olymp.com

İfadələr

   İlk dərslərimizdən bu yana biz bir çox yerdə ifadələr anlayışı ilə qarşılaşdıq. Artıq bu terminin tərifini verməyin vaxtı gəlib çatdı. İfadələr, proqramlaşdırma dilində elementar əməli təsvir edən sintaksis vahidlər ardıcıllığıdır.

   İfadələr rolunda qiymətlər, dəyişənlər və əməliyyatlar çıxış edə bilər:

>>> 37 
37
>>> x = 42
>>> x
42
>>> print(x)
42
>>> x + 13
55
>>>

   Yuxarıdakı misallarda 37 qiyməti (birinci sətirdə olan) və x dəyişəni ifadədir. Eyni zamanda x = 42 , print(x)x + 13 əməliyyatları da ifadə sayılır.

   Python-un interaktiv rejimində yazılan ifadələr icra olunur və əgər varsa nəticələri ekrana çıxarılır:

>>> n = 114 
>>> m = 96
>>> a = "Oxu!"
>>> a
'Oxu!'
>>> print(a)
Oxu!
>>> type("Oxu!")
<class 'str'>
>>> 33 + 33 + 33
99
>>>

   Yuxarıdakı misallarda ilk üç sətirdəki ifadələr (mənimsətmə əməliyyatları) sadəcə icra olunur, amma ekrana heçnə çıxmır. Digər sətirlərdəki ifadələrin icrası isə həm də ekrana müvafiq nəticələri çıxarır.

   Burada bir məqama da diqqət yetirmək lazımdır. Belə ki, a dəyişəni bir ifadə olaraq icra olunanda nəticə ekrana tək dırnaq arasında çıxır. Amma biz a dəyişənini print() funksiyası ilə çapa verəndə ekrana çıxan nəticə dırnaqsız olur.

   Gəlin eyni ifadələri skriptdə yazaq və proqram faylını çalışdıraq:

n = 114 
m = 96
a = "Oxu!"
a
print(a)
type("Oxu!")
33 + 33 + 33

   Yuxarıdakı proqram icra olunduqda Python Shell pəncərəsində qarşınıza aşağıdakı mənzərə çıxacaq:

>>>
Oxu!
>>>

   Nə baş verdi? Burada bütün ifadələrin icra olunmasına baxmayaraq yalnız print(a) funksiyasının icrasının nəticəsində ekrana məlumat çıxdı.

   Yekunda ifadələr ilə bağlı bir məsələni də qeyd edək. Python-un interaktiv rejimində ən son ifadənin nəticəsi xüsusi bir dəyişəndə ( _ simvolunda) yadda saxlanılır. Aşağıdakı proqramda buna aid nümunələr verilmişdir:

>>> a = 1.2 
>>> a
1.2
>>> print(_)
1.2
>>> _ + 1
2.2
>>> a = _ 
>>> print(a)
2.2
>>> type(a)
<class 'float'>
print(_)
<class 'float'>
>>>

   Misallardan da gördüyünüz kimi, interpretator ən son ifadənin nəticəsini _ dəyişənində yadda saxlayır.